Versnelde Toekomst Met Hernieuwbare Energie

door Hoofdredacteur Nathan Gardels

Net als de wereldwijde Covid-pandemie en de energieschok in Europa na de Russische invasie van Oekraïne, biedt de afzwakkende oorlog met Iran opnieuw een les in de kwetsbaarheid van complexe systemen en de onverwachte gevolgen die een verstoring van deze systemen kan hebben.

In plaats van dat Trumps Amerika en Netanyahu's Israël de naïeve mensen bewijzen dat militaire macht de manier is waarop de wereld werkelijk werkt, zijn juist de grenzen ervan aan het licht gekomen. Ondanks alle dreigingen om het theocratische regime omver te werpen en de Iraanse kernwapens te vernietigen, blijven zowel het regime als de uraniumvoorraad bestaan. Het idee dat alleen oorlog kon bereiken wat diplomatie niet kon, is weerlegd.

Bovendien hebben de effectieve Iraanse drone- en raketaanvallen op de essentiële energie-infrastructuur van de Golfstaten, in combinatie met de onverwachte afsluiting van de Straat van Hormuz, het virus van inflatie verspreid en economieën overal ter wereld aan het wankelen gebracht.

Net als het bekende metafoor uit de chaostheorie over fladderende vlindervleugels die het weer aan de andere kant van de planeet beïnvloeden, vond de schok voor de fossiele brandstoffensector als gevolg van de afsluiting van de Straat van Hormuz plaats op het moment dat China zich ontpopte als de dominante wereldwijde leverancier van technologie voor hernieuwbare energie. Getroffen door wéér een energieschok, wendt de wereld zich verstandig af van fossiele brandstoffen, die eindeloos geassocieerd worden met de ontwrichtingen van oorlog, en richt zich tot China voor de windturbines, zonnepanelen, accu's en elektrische voertuigen die de regering-Trump zo vurig probeert te vernietigen.

Paradoxaal genoeg zullen historici de oorlog met Iran wellicht beschouwen als de vroedvrouw in de cruciale transitie naar een wereldwijde economie gebaseerd op hernieuwbare energie.

Kleine Input, Grote Effecten

Het is de moeite waard om in deze nieuwe context eerdere reflecties in Noema over eerdere systeemschokken opnieuw te bekijken. Als de beschaving zich ontwikkelt door uitdagingen en reacties, zullen we vroeg of laat uit ervaring leren hoe we de labyrinten van onze eigen constructie moeten doorgronden.

Of het nu gaat om olie uit het Midden-Oosten, zeldzame aardmetalen uit China of de dominantie van Taiwan in de halfgeleiderindustrie, de specialisatie van toeleveringsketens in combinatie met just-in-time logistiek heeft een onevenwicht in de wereldeconomie gecreëerd. Wanneer er een verstoring optreedt, stagneert de productie en distributie in een enorm, maar oppervlakkig systeem. Kritieke knooppunten in anders zo efficiënte netwerken worden knelpunten. Zoals Nobelprijswinnaar Ilya Prigogine al opmerkte, kunnen in complexe systemen die ver van evenwicht verwijderd zijn, zelfs kleine inputs onevenredig grote effecten hebben. De zwarte zwanen van wanorde liggen altijd op de loer. Stabiliteit is nooit vanzelfsprekend.

Te beginnen met de Covid-pandemie, leidde de schok van deze onverwachte, willekeurige gebeurtenissen tot laat beleid om de productie terug naar eigen land te halen en de toeleveringsketens om te vormen van just-in-time naar just-in-case voor cruciale producten, van medicijnen tot microchips. Zo worden landen, gemeenschappen en bedrijven veerkrachtiger, robuuster en betrouwbaarder in het licht van schokken.

Nassim Taleb heeft de bruikbaarheid van willekeurige schokken voor het verbeteren van de efficiëntie van complexe systemen op een beroemde manier uiteengezet. Volgens Taleb kan veerkracht simpelweg betekenen dat een systeem terugkeert naar zijn voorheen kwetsbare staat. Daarentegen leert het actieve bewustzijn van wat hij 'antifragiliteit' noemt, van wanorde om beter te herstellen.

Maar bij het herstellen worden de kiemen voor de volgende crisis vaak gelegd door één enkele oplossing voor de meest recente verstoring te systematiseren. Systemen die de reactie op een bepaalde crisis monopoliseren, bereiden slechts de weg voor een nieuw onevenwicht dat blootgesteld is aan de volgende nieuwe schok van buitenaf. Een autarkische, grootschalige overstap naar een op de binnenlandse markt gebaseerde importsubstitutiestrategie zou net zo'n dwaasheid zijn als een overmatige afhankelijkheid van open vrijhandel, specialisatie en toeleveringsketens in een tijdperk van hyperglobalisering waarin één oplossing voor iedereen geldt.

Het overmatig systematiseren van één enkele oplossing brengt ook het risico met zich mee dat interne drempels worden bereikt, waarna wat aanvankelijk gunstig was, contraproductief wordt. Zoals iedereen die wel eens op een snelweg heeft gereden weet, verandert mobiliteit in files wanneer te veel auto's te weinig rijstroken verstoppen. De groeiende overcapaciteit van China's geïntegreerde "whole dragon"-machine voor inkoop, toeleveringsketens en exportproductie valt in deze categorie.

Gedistribueerde Eenvoud

In een gesprek in Noema betoogt de visionaire materiaalkundige Vaclav Smil, met betrekking tot de productie van hernieuwbare energie en klimaatactie, dat de manier om een dergelijk dilemma te vermijden, ligt in het diversifiëren van minimalisme door middel van een breed scala aan eenvoudige oplossingen, in plaats van het vereenvoudigen van maximalisme door alle eieren in één mandje te leggen met weinig ruimte voor redundantie of alternatieven. Hiermee sluit hij aan bij de ideeën over 'gepaste' technologie en schaal die in de jaren zeventig werden gepromoot door Leopold Kohr en E.F. Schumacher, wier baanbrekende boek de titel 'Small is Beautiful' droeg.

Dus zonnepanelen verspreid over daken die direct energie uit de zon opwekken, in plaats van één enorme energiecentrale die energie over grote afstanden moet transporteren, is een duidelijk voorbeeld van Smils punt.

Het maximaal vertrouwen op grote systemen met complexe, onderling verbonden systemen brengt allerlei kwetsbaarheden met zich mee. Het is beter om groots te denken, maar op veel verschillende, kleine manieren te handelen. Gedistribueerde eenvoud creëert een stabieler, diverser en daardoor duurzamer evenwicht voor de volgende schok die ongetwijfeld uit het niets zal komen.