Het Volgende Axiale Tijdperk

Is ons huidige moment vergelijkbaar met het eerste Axiale Tijdperk zo'n 2500 jaar geleden? Dit was een tijd waarin grote religies, filosofische kaders en ethische systemen – van het hindoeïsme en boeddhisme tot de Hebreeuwse profeten en de Griekse filosofen – over de hele wereld relatief gelijktijdig ontstonden.

In een essay voor Noema denkt Otto Scharmer dat dit waarschijnlijk het geval is. Als de geschiedenis zich in cycli van uitdaging en reactie beweegt, betoogt hij dat de huidige "planetaire polycrisis" – wijdverspreide anomie, sociaal wantrouwen en desoriëntatie in het licht van oorlog, klimaatverandering en de omwentelingen van AI – "niet alleen betere beleidsmaatregelen of technologieën vereist, maar een verschuiving in onze bewustzijnsstructuur" op het niveau van collectief bewustzijn. Hij vervolgt: "Voor het eerst in de menselijke geschiedenis vereisen de uitdagingen waar we voor staan een planetaire reactie."

In het eerste Axiale Tijdperk maakte de ontwikkeling van de geschreven taal een innerlijk reflectief leven mogelijk, gebaseerd op blijvende teksten die een platform boden voor gedeelde betekenissen. Dat kritische vermogen tot zelfreflectie, ofwel 'innerlijkheid', stelde mensen in staat hun directe omstandigheden, stammen en lokale verhalen te overstijgen en zich bewust te worden van zichzelf als individu in het grotere universum. De socioloog Charles Taylor noemde dit proces 'ontworteling'.

In deze context bevorderde de geschreven taal – de eerste cloudtechnologie voor opgeslagen informatie – filosofische uitwisseling, de codificatie van ethische systemen en gedeelde metafysische ideeën over verlossing van de aardse storm. Het gevoel van ontologische zekerheid dat deze verhalen beloofden te midden van voortdurende onrust, sprak een breed publiek aan.

In ons tijdperk ziet Scharmer een nieuwe axiale verschuiving naar 'collectieve innerlijkheid', waarin een nieuw bewustzijn van de relationaliteit van al het zijn als een ondeelbare eenheid de subjectieve innerlijke wereld verbindt met de buitenwereld. Kortom, hij ziet de "herverankering" van het individu in de onderlinge afhankelijkheid van gemeenschap en natuur, ditmaal niet vanuit bekrompen onwetendheid zoals in het toegeschreven verleden, maar door een verlichte ecologie van de geest.

Epistemische monocultuur

Scharmers grootste zorg is wat hij een "opkomende epistemische monocultuur" noemt. Hij schrijft: "Net zoals de industriële landbouw de diversiteit van de levende bodem verving door chemische meststoffen en monoculturen van gewassen – productief op de korte termijn, verwoestend op de lange termijn – produceert het huidige AI-tijdperk een epistemische monocultuur. Deze manifesteert zich in een enkele computationele vorm van kennis die de wereld beschouwt als een verzameling objecten."

Hierin volgt hij de filosoof Martin Heidegger, die in de jaren zestig vreesde dat de integrale aard van het Zijn zou worden uitgedoofd door de komst van cybernetische technologieën, waarin omvattende feedbackloops de berekenende rede zelfversterken, met uitsluiting van elke spirituele dimensie of filosofisch kader om deze te verheffen of te beheersen. Hij vreesde dat wat hij de 'technologische' benadering noemde van instrumentele middelen zonder wezenlijk doel, onverbiddelijk de overhand zou krijgen over de verzwakte ziel.

De cruciale vraag voor de toekomst is of dit noodzakelijkerwijs zo is. Is AI de weg naar een epistemische monocultuur die de rijke bodem van ervaringsgericht bestaan uitput? Of kan het, door de capaciteit voor computationele processen op planetaire schaal, juist die collectieve innerlijkheid cultiveren die voortkomt uit een vollediger begrip van hoe meerdere intelligenties het aardesysteem vormen als één zelfregulerend organisme? Zal het verrijken van het menselijke ervaringsveld met AI, en vice versa, niet juist het bewustzijn van relationaliteit genereren dat de kloof tussen individuele en collectieve innerlijkheid overbrugt?

Heilige deelname aan Creatio Continua

In een gerelateerd Noema-gesprek bespreekt theoretisch bioloog en complexsysteemwetenschapper Stuart Kauffman hoe dit nieuwe bewustzijn zich zou manifesteren als een transcendente aanwezigheid die ontwaakt in het innerlijke leven van individuen.

Grensverleggende wetenschappelijke vooruitgang heeft ons mensen doen beseffen dat we ingebed en verweven zijn met de leefomgeving van de aarde. We staan niet boven en los van onze biosfeer, zegt Kauffman, maar zijn "mede-scheppers" in haar evolutie. Net als de dichter Goethe ziet hij een dynamisch, creatief universum als een voortdurende "goddelijke" activiteit in plaats van een statische reeks wetten voor alle tijden — creatio continua — waaraan de mens deelneemt.

"Wat zijn de implicaties voor het zelfbegrip en de verantwoordelijkheid van de menselijke beschaving in deze onbepaalde ontvouwing?" vroeg ik Kauffman.

Hij legde uit: "Het spirituele gevolg, zo betoog ik, is een nieuwe heiligheid van participatie. Als de wereld niet volledig van tevoren gegeven is, dan is de schepping niet alleen 'toen' maar voortdurend. Het heilige is niet slechts een voltooide orde; het is de daad van het worden zelf... [het is] eerbied voor de creatieve ontvouwing, geen verering van een voltooid plan.

"Een 'Volgend Axiaal Tijdperk' zou kunnen worden gezien als een spiritualiteit van co-creatie in plaats van heerschappij. En cruciaal is dat deze spiritualiteit niet anti-wetenschappelijk zou zijn – het zou een nieuwe wetenschap zijn, begrepen als zorgvuldige deelname aan een levende, creatieve wereld.”

De oplettende lezer zal ongetwijfeld opmerken hoe ver dit alles verwijderd is van de heersende tijdsgeest van bittere polarisatie in zowel cultuur als politiek, het terugdraaien van klimaatafspraken, het voeren van oorlogen met harde macht en de versnelling richting superintelligentie met weinig vangrails. Toch zijn het juist deze extreme omstandigheden die de zoektocht naar een nieuwe manier om de wereld te zien en te ordenen aanwakkeren. Het is inherent aan een axiale verschuiving dat deze ontstaat in oppositie tot de huidige orde.

Deel uw gedachten met ons. Stuur een e-mail naar feedback@noemamag.com

Hoofdredacteur Nathan Gardels